Wielki
Post
Czas Wielkiego Postu trwa od Środy Popielcowej do Mszy Wieczerzy Pańskiej
wyłącznie. Okres postu czterdziestodniowego wspomina po raz pierwszy
Atanazy z Aleksandrii w liście pasterskim z okazji Wielkanocy z 334
roku. W IV wieku taki okres odnotował m.in. Cyryl z Jerozolimy, który
wspomina o „40 dniach pokuty” w swoich słynnych katechezach. Wówczas
odnosiło się to tylko do przygotowujących się do chrztu, a nie do
całej wspólnoty. O poszczeniu całej wspólnoty chrześcijańskiej mówił
dopiero Sobór w Nicei (325 r.).
Po Vaticanum II ujednolicono nazwy niedziel Wielkiego Postu i tak
nazywają się one: pierwsza, druga, trzecia, czwarta, piąta Wielkiego
Postu, szósta natomiast nazywa się Niedzielą Palmową, czyli Męki Pańskiej.
Przez cały czas Wielkiego Postu nie śpiewa się Alleluja. W jego miejsce
wykonuje się inny śpiew przed Ewangelią. Wielki Post ma służyć przygotowaniu
całej wspólnoty eklezjalnej do przeżycia Świąt Wielkanocnych przez
nawrócenie, gorliwe słuchanie Słowa Bożego i modlitwę.
Kolekta pierwszej niedzieli Wielkiego Postu posługuje się wyrażeniem
sacramentum quadragesimae – tajemnica czterdziestu dni. Odnosi się
to np. do czterdziestoletniej wędrówki Izraelitów przez pustynię,
czterdziestodniowego pobytu Jezusa na pustyni, który był czasem przygotowania
do śmierci i zmartwychwstania. Dla chrześcijanina Wielki Post jest
również czasem przygotowania do świętowania zmartwychwstania. Kresem
jest wejście w misterium paschalne Chrystusa, które jest zaczątkowym,
inicjalnym udziałem w zmartwychwstaniu, wejściem w chwałę Zmartwychwstałego.
Jedna z prefacji na okres Wielkiego Postu mówi o „uczestnictwie w
paschalnych sakramentach dla osiągnięcia pełni dziecięctwa Bożego”.
Dołączając do wspomnianych tekstów stwierdzenie z kolekty pierwszej
niedzieli o „dorocznych ćwiczeniach wielkopostnych”, dostrzegamy,
że w Wielkim Poście nie będzie chodziło o jakieś jednorazowe ćwiczenie,
czy umartwienie. Będzie to czas coraz pełniejszego stawania się chrześcijaninem
przez ukierunkowanie się na Chrystusa i zerwanie z grzechem oddzielającym
od Boga. Temat pokuty szczególnie podejmują czytania niedzielne roku
A. Jej celem jest metanoia – przemiana, w której procesie pierwszym
działającym jest Bóg.
Nawrócenie, jako fundamentalny wymiar Wielkiego Postu, zakłada pewne
pomoce i weryfikację tego procesu. Teksty modlitw liturgicznych przypominają
słynną triadę: post – jałmużna – modlitwa. Post przyczynia się do
naprawy wyrządzonych krzywd Bogu, ludziom i sobie, swojej ludzkiej
godności. Jest on dowodem, że nawrócenie wielkopostne jest szczere.
Dniem postu jest przede wszystkim Środa Popielcowa. Ostatecznie środa
jako początek Wielkiego Postu weszła na stałe do tradycji rzymskiego
Kościoła od 1570 roku. Sam zwyczaj posypywania głów popiołem na znak
żałoby i pokuty znany jest w wielu kulturach i tradycjach. Liturgiczna
adaptacja tego zwyczaju pojawia się jednak dopiero w VIII wieku. Pierwsze
świadectwa o błogosławieniu popiołu pochodzą z X wieku. W następnym
wieku papież Urban II wprowadził ten zwyczaj jako obowiązujący w całym
Kościele. Wówczas popiół do posypywania głów wiernych pochodził z
palm pobłogosławionych w Niedzielę Palmową poprzedzającego roku i
tak jest do dnia dzisiejszego. Zwyczaj ten zwraca uwagę na ludzką
przemijalność i wskazuje na czynienie pokuty jako środka do zaskarbienia
sobie nieprzemijających wartości. Z postem łączy się jałmużna, która
„temperuje wybujały egoizm” i pomaga rozwijać się cnocie miłości bliźniego.
Modlitwa natomiast, szczególnie ta otwarta na słuchanie Słowa Bożego,
pozwala człowiekowi zrozumieć zamysł Boga w stosunku do niego samego
jak i dla całego świata.
Bardzo wyraźnie zaznaczony jest w Wielkim Poście motyw chrzcielny,
nawiązujący do dawnych skrutiniów; uwyraźnia się w czytaniach o Samarytance,
niewidomym od urodzenia, wskrzeszeniu Łazarza. Motyw ten powraca także
w specjalnych prefacjach związanych z niedzielami 3, 4, 5, w których
mogą się odbywać i dziś wspomniane skrutinia. Tematyce cierpienia
Chrystusa poświęcony jest szczególnie Wielki Tydzień.
W historii specjalnie podkreślano połowę okresu w czwartą niedzielę,
zwaną mediana (połowa) lub laetare. Z XVI wieku pochodzi wzmianka
o stosowaniu w tym dniu różowego koloru szat liturgicznych (miało
to związek ze zwyczajem błogosławieństwa w tym dniu przez papieża
róży - idea zwycięstwa wiosny nad okresem zimy; zwyczaj pochodzi z
IX w).
Rozwój świętowania misterium paschalnego prowadził do ukształtowania
się Wielkiego Tygodnia, a zwłaszcza Triduum Paschalnego. Początek
Wielkiego Tygodnia stanowi Niedziela Palmowa, której początków należy
szukać w Jerozolimie w IV wieku, kiedy to starano się możliwie najdokładniej
„powtarzać” wydarzenia z życia Jezusa. Zwyczaj ten zaczął od XI wieku
wszedł na stałe do liturgii rzymskiej, gdzie odbywano procesję z niesieniem
palm i z okrzykami Hosanna. Odnowa liturgii Wielkiego Tygodnia (1955
r., 1970 r.) wyakcentowała procesję z palmami, które symbolizują zwycięstwo
Chrystusa. Jest ona ponadto z jednej strony upamiętnieniem tryumfalnego
wjazdu Chrystusa do Jerozolimy, z drugiej jest kroczeniem Ludu Bożego
z Chrystusem ku ofierze, którą jest Msza św. Podczas procesji śpiewa
się pieśni ku czci Chrystusa Króla. Na czele procesji niesie się krzyż
przyozdobiony palmą. Po przyjściu do kościoła rozpoczyna się Mszę
święta od oracji (kolekty). W tym dniu czyta się także opis Męki Pańskiej
kolejno według Ewangelii synoptycznych: w roku A: według św. Mateusza,
w roku B: według św. Marka, a w roku C: według św. Łukasza. Opis Męki
Pańskiej według św. Jana czyta się co roku w Wielki Piątek. W tych
dniach używa się czerwonego koloru szat liturgicznych.
W Wielki Czwartek w kościołach katedralnych sprawuje się przed południem
Mszę Krzyżma. Jest koncelebrowana przez kapłanów reprezentujących
całą diecezję, pod przewodnictwem biskupa. Przed zakończeniem Modlitwy
eucharystycznej poświęca się olej chorych, a po Komunii olej katechumenów
i konsekruje się Krzyżmo święte. Mszę Krzyżma uważa się za jeden z
głównych przejawów pełni kapłaństwa biskupa i znak łączności kapłanów
z jego osobą. Dlatego podczas tej Mszy świętej duchowieństwo całej
diecezji publicznie odnawia także swoje przyrzeczenia posłuszeństwa
i czci dla biskupa, złożone w dniu święceń.
Z liturgią wielkopostną łączy się zwyczaj zasłaniania krzyży i obrazów
od 5 Niedzieli Wielkiego Postu do uczczenia krzyża w Wielki Piątek.
Pierwotnie zasłaniano je na cały okres Wielkiego Postu, a od XVIII
wieku tylko na ostatnie dwa tygodnie. Popularne tłumaczenie zwyczaju
zasłaniania krzyży nawiązywało do ostatnich słów Ewangelii na Niedzielę
Męki Pańskiej (przed ostatnią reformą liturgiczną): „Porwali tedy
kamienie, by rzucić na Niego, lecz Jezus ukrył się, i wyszedł z świątyni”.
Wśród dzieł pokutnych, jakie podejmuje się w Wielkim Poście wyjątkowe
miejsce ma sakrament pokuty i pojednania, ponieważ uświęca on wszystkie
nasze wysiłki zmierzające do odwrócenia się od grzechu i pojednania
z bliźnim i Bogiem. Wielki Post wiąże się ściśle z rekolekcjami lub
misjami i to nie tylko parafialnymi, gdyż jest to czas rekolekcji
całego Kościoła.
Do nabożeństw zalecanych przez Stolicę Apostolską należy Droga krzyżowa.
Upowszechnienie i popularność nabożeństwo to zawdzięcza dwom rodzinom
zakonnym: franciszkanom i dominikanom. Wypłynęło ono z pragnienia
utrwalenia i przeżycia najbardziej dramatycznych faktów z życia Chrystusa,
jako przedłużenia dramatu Bożej miłości w ludzkiej egzystencji. Na
genezę historyczną wpływają m.in. odnalezienie relikwii krzyża, pielgrzymki
odbywane do Jerozolimy i opisy miejsc związanych z męką Chrystusa.
Najstarszą formą Drogi krzyżowej było nabożeństwo upadków Jezusa oraz
kult „dróg” (przejście, które Jezus musiał odbyć podczas męki). Połączenie
tych dwóch nabożeństw stworzyło stacje Drogi krzyżowej. Innym nabożeństwem
związanym z tym okresem są Gorzkie Żale. Ich powstanie zawdzięczamy
Księżom Misjonarzom, którzy je pierwsi zaprowadzili w kościele Św.
Krzyża w Warszawie. Stąd rozeszło się w krótkim czasie po całej Polsce.
Okres Wielkiego Postu jest więc czasem wiosny, czasem odnowy i wzrostu
życia w Duchu Świętym. Odnowa ta sięga szczytu podczas Wielkiej Nocy
Zmartwychwstania. Jest to „czas błogosławiony”, w którym uświadamiamy
sobie na nowo, dokąd pielgrzymujemy i że ostatecznym naszym celem
jest Bóg.
opracował: Łukasz Białk http://www.gsd.gda.pl/gsd/liturgia4.htm
Wielkl
Post
w "Roku liturgicznym" - czytaj
Do
góry
